Trong bối cảnh nhu cầu tiêu thụ điện tăng mạnh, tiết kiệm năng lượng được xem là giải pháp nhanh chóng, hiệu quả và ít tốn kém nhất để giảm bớt áp lực đầu tư nguồn điện mới, đồng thời bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Theo ước tính của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), hệ thống điện quốc gia mỗi năm cần bổ sung từ 4.000 đến 5.000 MW công suất mới. Để xây dựng một dự án điện khí hóa lỏng (LNG) hay điện gió ngoài khơi quy mô 1.000 MW phải mất từ 3 đến 4 năm. Trong khi đó, nếu toàn hệ thống tiết kiệm được khoảng 2% lượng điện tiêu thụ, hiệu quả mang lại tương đương với việc giảm nhu cầu đầu tư 1.000 MW công suất nguồn mới. Việc tiết kiệm điện không chỉ trực tiếp giúp người dân và doanh nghiệp giảm hóa đơn năng lượng mà còn hỗ trợ hệ thống tránh phải huy động các nguồn phát có giá thành cao vào giờ cao điểm, giúp hạ thấp chi phí vận hành chung của xã hội. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) thậm chí coi tiết kiệm điện là “nguồn điện đầu tiên” nhờ tính kinh tế vượt trội của nó.
Mặc dù khối doanh nghiệp đã có chuyển biến tích cực về ý thức tiết kiệm điện do gắn liền với lợi nhuận, khu vực dân cư – vốn chiếm khoảng 30% tổng nhu cầu điện – vẫn còn nhiều hạn chế trong việc sử dụng điện hiệu quả. Nhằm giải quyết vấn đề này, Chỉ thị 10 về tiết kiệm điện giai đoạn 2026-2030 đã đặt mục tiêu cả nước phấn đấu tiết kiệm tối thiểu 3% điện năng tiêu thụ trong năm 2026, đồng thời cắt giảm ít nhất 3.000 MW công suất phụ tải đỉnh. Đây là nhiệm vụ cấp bách khi thực tế cuối tháng 5 vừa qua, nắng nóng gay gắt đã đẩy công suất tiêu thụ đỉnh lên mức kỷ lục gần 58.000 MW, tăng 5,6% so với năm 2025.
Bên cạnh áp lực từ nhu cầu nội địa, ngành điện Việt Nam còn đối mặt với nhiều thách thức lớn từ bên ngoài. Các bất ổn địa chính trị toàn cầu có thể làm đứt gãy chuỗi cung ứng, đẩy chi phí năng lượng tăng cao từ 15% đến 20%. Đồng thời, các rào cản thương mại xanh như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu buộc Việt Nam phải giảm nhanh hệ số phát thải và chuyển dịch sang năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, nguồn năng lượng này lại phụ thuộc lớn vào thời tiết, gây khó khăn cho việc dự báo và vận hành an toàn hệ thống. Trong khi đó, tiến độ triển khai các dự án nguồn và lưới điện truyền tải trong nước vẫn gặp nhiều rào cản về thủ tục pháp lý và giải phóng mặt bằng.
Trước những thách thức mang tính hệ thống này, Bộ Công Thương khẳng định sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả chính là trụ cột then chốt bên cạnh việc phát triển các nguồn cung truyền thống và tái tạo. Để tạo động lực thúc đẩy, Bộ đang phối hợp với Bộ Tài chính nghiên cứu các cơ chế tài chính, đặc biệt là việc xây dựng Quỹ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả nhằm hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ và hiện thực hóa mục tiêu chuyển dịch xanh.